Prôṡa - Prosa

Int al panorâma dla leteratûra bulgnaiṡa, la prôṡa la n é brîṡa al gèner pió inpurtànt, véssta l’inpurtanza dla poeṡî e dal teâter. Però ai é un autåur ch’l à scrétt un zêrt nómmer ed lîber pén ed racónt såura la Bulåggna d na vôlta: ste autåur al s ciâma Gaetano Marchetti, o l Umarén dal Pàvver cum ai pièṡ ed dîr a ló, e int i sû quâter téttol (méss int l’urtugrafî ed ste sît: Ai ténp dal pôver Scarabèl, Quand la cmandèva la Carmaila, La sêrva ed Żòboli, Cal facuajôni d Evaristo) l à dimustrè ed savair cuntèr däl stòri interesanti e, spass, divartänti, siché dånca a vlän fèruv sénter al gósst dla sô èrt, sänza scurdères ed dîr, prémma de tótt, che Marchetti l à anc scrétt dimónndi poeṡî e di lîber såura i môd ed dîr dal bulgnaiṡ, cum as pôl vàdder dala bibliografî ala pâgina di lîber.

Nel panorama letterario bolognese, la prosa non è il genere più importante, vista l’importanza della poesia e del teatro. Esiste però un autore che ha scritto un certo numero di libri pieni di racconti sulla Bologna di un tempo: si tratta di Gaetano Marchetti, o l Umarén dal Pàvver come gli piace autodefinirsi, che nei suoi quattro titoli (trascritti nell’ortografia di questo sito: Ai ténp dal pôver Scarabèl, Quand la cmandèva la Carmaila, Cal facuajôni d Evaristo, La sêrva ed Żòboli) ha dimostrato di saper raccontare storie interessanti e spesso divertenti. Vogliamo dunque farvi sentire il gusto delle sue composizioni, ma non prima di aver detto che Marchetti ha anche firmato numerose poesie e libri sui modi di dire bolognesi, come si può vedere dalla bibliografia data alla pagina dei libri.

“Ai ténp dal pôver Scarabèl” l é al prémm dla sêrie, e al cånta d un zêrt Scarabèl ch’al fèva al sagristàn, dla sô famajja e di parsunâg’ ed cal perîod. Vgnó fòra dal 1968 e publichè dal’Officina grafica bolognese, al pôrta al sått-téttol “Figure, fatti, minuzie del tempo trascorso narrate in dialetto bolognese da Gardenio Sabatini”, parché ai é la finziån naratîva d un’ediziån créttica dal manuscrétt d un popolàn d una vôlta...

“Ai ténp dal pôver Scarabèl” apre la serie, e racconta di un certo Scarabelli, sagrestano, della sua famiglia e delle figure di quel periodo. Uscito nel 1968 per i tipi dell’Officina grafica bolognese, il libro è sottotitolato “Figure, fatti, minuzie del tempo trascorso narrate in dialetto bolognese da Gardenio Sabatini”, dal momento che una finzione narrativa fa del Marchetti il curatore di un’edizione critica del manoscritto di un popolano dei tempi andati...

Tacän sóbbit con una procesiån mortuèria, dsturbè da un gran cagnâz costipè:
Cominciamo subito con una processione mortuaria turbata da un enorme cane costipato:

Dîr tótta la żänt ch’ai véns l é quèṡi inpusébbil; as vdêva ch’l êra môrt ón d un zêrt paiṡ int la sozietè. Tanta żänt in tûba, tanti bandîr, tanti fîrum int un rigésster, tant ed chi elògi ch’al parêva ch’al fóss môrt un sant (mänter a dîr vaira, cal dṡgraziè ch’l êra int la câsa - ch’al n êra brîṡa stè na pêrla - ormâi an i interesèva pròpi ignénte, a pèrt la massa, ed totta cla cumêdia, e la sô ânma chisà duv l’êra: fôrsi ad arustîres int l infêren con pôc grâs e pûc udûr... ed santitè).

Mo qué ai véns un fât ch’l avanzé memorâbil par tant tänp. Finé la funziån, la câsa la fó purtè in spâla infén ala barléṅna ed prémma clâs, naigra e ôr, tirè da quâter cavâl nîgher con la quêrta, e al cucîr in custómm con la pirócca e al tricôren, ch’l avêva mandè la Cmóṅna; ed fianc i s miténn i amîg dal môrt, de drî la famajja, pó äl bandîr, äl curån e tótt chi èter.

Davanti l avrêva al curtéi, cómm s uṡèva alåura, al sagristàn con la sô palandrèna viôla burdè d ôr, e an inpôrta dîr cómm al nòster Scarabèl as sintéss urgugliåuṡ; ai parêva d èser un generèl in èlta montûra, ch’al fóss davànt al sô regimänt ch’al turnéss da una batâglia vénta. De drî a ló ai êra un ciarghén ch’al purtèva la cråuṡ, tra èter dû ch’i tgnêven na tôrza pr ån; pó i vgnêven i prît ch’i arénn dè l’ûltma benziån al cunfén dla paròchia e dåpp i srénn turnè ala cîṡa, mänter al môrt, con tótt chi sarafón de drî, al srê andè ala Zartåuṡa a fèr la tèra da pgnât.

Al curtéi al s avié żå par la stradléṅna in disaiṡa che da San Żvân in Månt la và in San Stêven; mo pròpi quèṡi ala fén ed sta stradléṅna, zêrt operèri i avêven fât un bûṡ in tèra da na pèrt, parché al s êra rått un tûb dal’âcua, siché la barléṅna la i pasèva apanna. Mo gnanc a fèrl apòsta, in mèż a cla mèża strè, al s êra farmè un servitåur d un sgnåuri con tant ed giâca a ptón d ôr con la curåṅna, ch’al conduṡêva un can a fèr la sô âcua e anc quèl èter s’ai scapèva. L êra un cagnâz gròs che al sô padrån al l avêva purtè dal’Inghiltèra che chisà cus’al l avêva paghè; l êra, cum as dîṡ, un buldògg ch’l avêva nómm “Wellington”.

As sà cum i én i can: prémma ed dezîdres a fèrla, i pänsen zänt vôlt, fôrsi parché - esànd däl bîsti dimóndi inteligiänti - i vôlen che al sît in dóvv i la lâsen al séppa pròpi al sît giósst. Al fât l é che dal tänp di ténp tótt i can i nèṡen in tótt i cantón, pò s’ai pèr i in fan un puctén int un sît, un puctén int un èter, e vî d lóng infén ch’i n an finé. Siché dånca, cum ai ò détt, ste servitåur al conduṡêva Wellington a fèr i sû biṡóggn; quand sta gròsa bîstia, dåpp avair naṡè zänt cantón, as và a farmèr pròpi in mèż a cla mèża strè in dóvv ai avêva da pasèr al môrt. Al servitåur l êra inbarazè, an savêva cum as fèr; parché l avêva un bèl tirèr la cadäṅna, mo ste cagnâz, ch’al pṡèva fôrsi s-santa chíllo (e ch’al magnèva, gêva al servitåur, cómm trî cristiàn) ed môvres a n in avêva brîṡa vójja, anzi an s muvêva gnanc pr insónni. L avêva strichè äl ganb de drî avṡén a qualli davanti, e sänza pensèr tant ai problêma di èter al badèva såul a spénnżer con i vésser dla sô panza. E intànt al curtéi al vgnêva avanti; Scarabèl l êra bèle davanti al can. E al servitåur al badèva a dîr: “Andän, Wellington, ténla par st’ètra vôlta, lâsa pasèr al môrt”. E lo nå. “Andän Wellington, t an è brîṡa ciapè al mumänt giósst”. E ló ignénte.

Fenalmänt, un quèl al véns fòra, e al servitåur ai véns la speranza che al can al se spicéss. Invêzi, dåpp a tant sfôrz, l avanzé a metè...

Al servitåur al turné col bôni: “Và mò là, Wellington, tâja a mèż! Al rèst t al farè pò un’ètra vôlta”. E ló nå. “Wellington, t î na caråggna! T um fè fèr na figûra balåurda. S’al t vdéss al tô padrån al t darê däl bòt...” E ló gnénte; anzi al s ajustèva col ganb de drî par spénnżer méi.

L êra bèle dîṡ minûd bón, che l’illustre defunto, onore e vanto della nazione e della città, al stèva d asptèr pr andèr ala Zartåuṡa che un can di nobile razza l avéss fât i sû biṡóggn, quand ai suzdé l apucaléss...

Scarabèl, ch’al conduṡêva al curtéi, e as sintêva cómm al responsâbil dal bån åurden dla zerimògna, ai véns só la fótta; al lasé andèr un gran chèlz int al cûl al can, digandi:

“Mo ch’at ciâpa un azidänt! Cus’èt magnè, däl sôrbel?”

L an l avéss mâi fât! Al can al s infurié, al s instizé, al dé un stratån ala cadäṅna, ch’la scapé d in man al servitåur. Al s avinté adòs a Scarabèl, ch’al scramazlé par tèra, mo al fé a tänp a livères e a dèrsla a ganb mänter al can al s êra inzanplè int la sô cadäṅna. I ciarghén i scapénn vî: i prît i s arpiaténn däntr un purtån; quall ch’l êra in sêrpa ala barléṅna con la pirócca e al tricôren, vdand pr un mumänt lébbra la strè davanti ai cavâl, ai dé la målla, pinsànd che par mèl ch’la fóss andè, l êra fôrsi al mèl pió cén. Mo la strè l êra in pendänza, e la barléṅna la ciapé na spénta ch’i n la psêven farmèr pió inción. L’infilé ed lóng Piâza San Stêven, e vî d gran carîra l’atravarsé la zitè tra la maravajja ed tótt e fôrsi anc dal môrt ch’ai êra dänter.

I parént, i nobili rappresentanti, intànt, i êren avanzé ed stócc, tótt sparpajè a metè dla stradléṅna ed San Żvân in Månt, parché quî ch’i êren de drî i n savêven brîṡa la càuṡa ed cal putifêri; ad ògni môd, inción l avêva tant fiè da córrer drî al môrt, anc s’ai n avéss avó vójja.

Per la traduzione italiana di questo testo, cliccare qui

E adès, tirän d lóng con la stòria d una riléccuia famåuṡa...
Continuiamo allora con la storia di una reliquia famosa...

Int la vî d mèż ed San Martén, quèṡi in fâza ala strè dal Fîg, ai stèva là só pr âria un zêrt sgner Alessandro, mo i al ciamèven tótt al sgner Sandrunzén. In tant ân ed vétta ch’l avêva pasè, al n avêva fât èter che tirèr ed stiòpa, e l êra stè un tiradåur famåuṡ; bâsta dîr che in tótt i sît duv ai êra na gâra ló ai êra andè e l avêva vént al prémm prèmi; pó l êra un cazadåur apasiunè, l avêva avó di bî can, ed tótti äl râz...

Col pasèr dal tänp l êra dvintè un pôc ṡgudàvvel da tratèr, mo un bån diavlâz in fånnd. L avêva ṡméss ed tirèr ed stiòpa, parché la véssta la s êra fâta pió dabbla, e alåura al s êra méss a studièr, cum as dîṡ, “filoṡofî”, ch’l’é, s’a n al savî, cla siänza ch’la lâsa äl côṡ dal månnd cum i én, osía al pasatänp ed quî ch’i n pôlen brîṡa andèr ed côrp, ch’i s métten a sêder int al césso, e mänter ai tåcca ed stèr lé par däli åur prémma ch’ai véggna ala lûṡ quèl, guardànd par tèra i fan con la mänt tótt i sû gerogléffic, e acsé i spiêghen l’uréggin d incôsa: insåmma, par quî ch’i n van brîṡa con fazilitè, stèr lé pighè l é cómm fèr äl ghéttel al zarvèl... L êra stè a Parîgi, duv l avêva cunprè tant ed chi lîber vîc’, in duv ai êra scrétta la filoṡofî antîga, e al n avêva fât na muntâgna in mèż a una stànzia; qualla lé l’êra la sô bibliotêca (ch’a n sò pò cum as féss a truvèr lé in mèż al lîber che d in vôlta in vôlta al zarchèva). Ad ògni môd al gêva acsé che la filoṡofî l’à da arivèr a fèr vîver l òmen sänza ch’l èva biṡåggn dla matêria. Mo mé a n sò brîṡa se al sgner Sandrunzén al séppa pròpi arivè a ste riṡultèt, ch’al srê stè - a dîr vaira - acsé vantagiåuṡ par tótta l’umanitè; mé a v al dégg parché s’ai fóss quelcdón ch’al vléss continuèr con sti stûdi, almànc un vantâż al l arê ed sicûr, quall d arsparmièr di sôld int al magnèr, anzi: int al magnèr brîṡa.

Siché dånca, tra äl côṡ ch’l avêva purtè da Parîgi - mo al l’avêva cunprè tant tänp prémma - ai êra anc na fiaschéṅna ed vaider tótt sigilè ed zîra naigra. E dänter, a mói int un bagnôl, ch’an s savêva cus’as fóss, as vdêva un pèz ed chèren, un ôrghen insåmma, ch’al nudèva. Una chèrta-pîgra ch’ai êra lighè ala fiascatta la gêva che cl ôrghen l êra al pindâi d Abelèrd che, puvràtt, pr avair vló bän ala sô Eloîṡa, la râbia gelåuṡa dal zío ed lî ai l avêva tajè d natt. Quasst pó al fó la càuṡa che ste pôver żåuven l andé int i frè, e ai s avré al zarvèl ala poeṡî e ala devoziån.

Al såul pensîr ch’al pôver Abelèrd an pséss pió fèr l amåur parché l avêva pêrs na pèrt acsé nezesèria a sta biṡåggna, tótti äl ragâzi da maré i s cumuvêven e i zighèven da bån ed cumiṡeraziån, e i andèven in pelegrinâg’ a baṡèr la fiascatta, par prupizières ste mèrtir dl amåur, parché an suzdéss - Dío an vójja - che anc al sô anbråuṡ ai capitéss l istàss.

A Bulåggna ai é stè di parsunâg’ inpurtànt par la siänza, anc se, däl vôlt, manc cgnusó che Galvèni.
A Bologna sono vissuti personaggi importanti per la scienza, anche se non tutti famosi come Galvani.

A chi ténp ed bî tîp ai n êra socuànt. Ón ed quíssti l êra un zêrt sgner Luîg’ ch’as tulêva al gósst d andèr, pr eṡänpi, pasè San Lâżer só par l Égg’ e al s mitêva a guardèr tótt i sâs ch’ai é int al fiómm, ch’ai é int i canp, e ògni tant a in cujêva ón. Vó fôrsi a cardrî ch’al fóss ón ed quî ch’i van a zarchèr zêrt sâs colorè par fèr i bató, invêzi nå: ste uriginèl, che secånnd mé l à da èser stè un istariån, da zêrt sâs al riusêva a capîr... a capîr di quî ch’ai capêva såul ló... Mé a m arcôrd che un dé a le truvé ch’al s êra farmè ala Bianchéṅna, cal sît avṡén a Marcadèl, in dóvv una vôlta i fèven, al sèt d agåsst, la famåuṡa fîra di stiûp. Mé a n al cgnusêva brîṡa; a m truvèva int l’ustarî, quand a vadd ch’ai vén dänter st’òmen piotòst mègher coi cavî sèl e pàvver, dû ûc’ véssp, fté ala bôna cómm ed sòlit i van fté i cazadûr; vdand ch’l avêva a tracòla na bûrsa péṅna ed quèl, a cardêva che lé dänter ai fóss... la câzia; l é vaira però ch’al n avêva brîṡa la stiòpa, mo al la psêva avair lasè fòra. Invêzi ste bèl tîp, dåpp èser andè là d là a urdnèr da magnèr e da bàvver, al turné ed zà, al s mité a sêder e a cavèr dala bûrsa prémma un sâs e pó un èter, e a guardèri ón pr ón. Mé a m avṡiné e a i gé:
“Vàddel? s’al vôl fèr pió prèst a cóiren, l arê da tôr un cariôl; parché par fèr un bató a in vôl magâra, e s’l à da purtèri a sèt o òt chíllo ala vôlta a Bulåggna, ai vôl di mîṡ...”
Ló am guardé con chi dû ûc’ ch’i t furèven la fâza, cómm par dîr: cusa dît mai té, al mî zarócc! E pò am fé:
“Mo quíssti i n én brîṡa sâs da pavimänt o da bató cum a gî vó; i én äl testimognànz cèri e natti che int l’êpoca dal quaternèri...”
Ón ch’al pasèva ataiṡ ala tèvla pr andèr anca ló a urdnèr in cuṡéṅna ai dé un’ucè, pò quand al fó là d là, al gé con l òst:
“Åu chèra chichéṅna! ai é ón, là d là, ch’al dîṡ acsé ch’al vôl... quâter urinèri... Siché... se tant am dà tant, figûret mò té cus’al magnarà lu-lé...”
Mo l òst, ch’al le cgnusêva da tant tänp, ai spieghé che cl òmen l êra al sgner Gigiàtt “di sâs”, ch’l avêva fât zêrt stûdi såura i sâs dl Égg’, e da quíssti l avêva capé che tant tänp prémma - mo mélla e mélla ân - int la vâl dl Égg’ ai êra al mèr e che pò, dåpp a un zêrt tänp, al mèr al s êra stufè d èser lé, e al pensé bän ed canbièr sît, e l é pò andè in duv l é adès; alåura i òmen i vénsen a stèr in sta tèra nôva e sótta, e i prinzipiénn a fèr... quall ch’i an sänper fât: magnèr, bàvver, durmîr, fèr l amåur, fèr di fiû, litighèr, cultivèr la tèra, andèr a câzia, arlivèr di bû e däl galén, dscurdères dal sô Dío s’äl côs i andèven bän, biastmèrel o preghèrel se äl côs i andèven mèl... e ala fén murîr. Dåpp i prémm i vénsen i fiû, pó i anvûd e vî d lóng fén a quî dal dé d incû... Cèra, nå?
Mo cl èter ai fé:
“Bän? e par capîr tótt quasst ai êra biṡåggn ed tôr só di sâs dal Égg’?”
“Soncamé!”, ai arspundé l òst, “... parché tótta la siänza con la tûba da prinzéppi la i avêva dè dal guastamstîr, dl inbrujån, dal sumâr; e invêzi ló... l andé pròpi a truvèr int l Égg’ äl prôv ed quall ch’al gêva... E al dimustré che quaterzänt mélla ân fà... sé, a dégg, mégga dåu stmèn... int la vâl dl Égg’ ai êra bèle dla żänt che pr amazèr al ninén la druvèva na schîża ed prêda dûra... come qualli che ló l à truvè”.
E l êra vaira: difâti st’òmen l avêva l istént ed dscrûver quèl; tant é vaira ch’al s êra fichè parsén in däl gròt e anc là l avêva dscuêrt che i antîg i avêven abitè cäl cavêren a i avêven lasè i sû séggn: mo mégga chi séggn ch’al s intindêva cl esploradåur ch’al gêva per avvertire la presenza dell’uomo in un luogo, basta incontrare i suoi escrementi; nå nå, di séggn pròpi ed sâs, ed chi sâs ch’a chi ténp i sarvêven cómm curtî, cómm lanz, cómm martî, e vî d lóng... Eh sé! L êra pròpi un uriginèl; parché int un tänp cómm al nòster che tótt i vôlen antizipèr i ténp, prevàdder al futûr, zarchèr quèl ed nôv ch’an s séppa mâi vésst, vàdder ón ch’al và a zarchèr... äli òs ed mî nôna, cum as dîṡ, biṡåggna pròpi dîr ch’l èva quèlca rudléṅna ch’la gîra par d zà invêzi che par d là. Epûr... di òmen acsé ai n é pûc, e adès infâti l é tgnó pr un gran zarvèl, ed quî ch’i stûdien l’uréggin e la stòria ed cla bâla ch’avän såtta i pî...
E quassta ch’a v dégg, la n é brîṡa una bâla...

(e as tratèva pò ed Luîg’ Fantén)
(ed era Luigi Fantini)

Par finîr in glòria, un insónni spezièl, ch’al pôrta dnanz al tribunèl ed Dío...
Dulcis in fundo, un sogno speciale, che porta al tribunale divino...

Cla sîra, anzi cla nòt, che ló al s indurminté - stóff cum l êra - avṡén al côrp ormâi sänza vétta ed sô pèder, fóss mò par la gran stufîṡia, fóss mò l’inpresiån ed truvères tótt d un trât da par sé, al fât l é che, pûr durmànd, la sô fantaṡî l’êra irechiêta, la cavalchèva pr äl nóvvel... Ai parêva ed cundûṡer par man sô pèder int un våul pr al zîl, fén dinànz al tribunèl ed Crésst; i andèven par l’âria alżîr, i s lasèven indrî una nóvvla drî a cl’ètra, in duv ai êra dla żänt che fôrsi una vôlta l’êra stè al månnd, chi al sà! Al fât l é ch’a un zêrt pónt i s truvénn dnanz a un ruglàtt ed żänt, drî a una pôrta... Ón ed quî ch’i asptèven, vdand arivèr sti dû, ai gé:
“... i fan pôrta tra dåu åur, avän vójja ed stèr d asptèr!”
Invêzi as vadd ch’l êra mèl infurmè, parché da lé a pôc la pôrta la s avré, al s fé inànz un vèc’ con na gran bèrba ch’al gé:
“Avanti, ón drî a cl èter, sänza spénnżer, e fè pôc plócc!”
As vdêva ch’l êra ón d autoritè, l avêva in man un gran lîber e dåu gran cèv... Luvigiòt, ch’l êra in ûltum, al dmandé a ón ch’l êra pió avanti:
“Mo chi êl quall lé!”
“L é Pirån al purtinèr”, quall ai arspundé.
“Ai ò capé”, al gé Luvigiòt, “nuèter a i giän San Pîr, mo l é l istàss”.
Al purtinèr al lasé andèr avanti i prémm, e pò al gé:
“E vuèter dû, chi sîv?!”
“Quasst l é Andrícco...” al gé Luvigiòt indicànd sô pèder, “... al lavandèr dla Carèra... Sèl? Nuèter a sän ed Bulåggna... siamo di Bologna... a n sò s’a dégg bän, e quindi... e alåura... E pò mé a sån sô fiôl!”
Puvràtt! Al s êra inbrujè, e la preṡentaziån la véns fâta acsé ala méi, o ala pîż...
“Lavandèr avî détt?”, al gé San Pîr, “... stè mò d asptèr un mumänt...”, e al sparé.
In cal mänter pèder e fiôl i s guardèven d intåuren. Ai êra di ànżel ch’i spazèven äl nóvvel, di èter ch’i purtèven dla frûta mâi véssta, di èter ch’i sumnèven, di èter ch’i cantèven, di èter ch’i conduṡêven vî dla żänt ch’la zighèva... I dvêven èser fôrsi quî bèle giudichè, e brîṡa tròp cuntént dla sentänza...
A un zêrt mumänt un ànżel al suné la tråmmba, e pó dåpp al gé:
“Avanti! vuèter dû...”
Luvigiòt e sô pèder i s fénn inànz, e alåura såul i s acurżénn d èser dnanz a una gran personalitè, ch’ai guardèva sevêr... L’avêva d intåuren däli ètri figûr, fôrsi di sant... I pasénn dû o trî minûd ch’i parénn åur, pò cla personalitè, ch’as capé pò dåpp ch’l êra nòster Sgnåur, al gé fôrt:
“Duv êl andè Pirån?”
San Pîr al véns fòra, de drî da una nóvvla, e al gé:
“Ch’am scûṡa, Sgnåur, ai êra andè a vàdder chi êra al protetåur di lavandèr; mo San Michêl al dîṡ acsé ch’al n eṡésst brîṡa, siché sti dû qué ed Bulåggna i n an brîṡa l avuchèt...”
“Mo quanti vôlt a t ò da dîr, ucaròt, che par quî ed Bulåggna ai é la Madòna ed San Lócca par tótt! Avérra al lîber, e guèrda cus’l à fât lu-qué!”
San Pîr a cal buridån al s êra tótt cunfûṡ, l avêva avêrt al lîber e al le sfujèva con äl man ch’i tarmèven; l andèva avanti, pó al turnèva indrî con äl pâgin... Äl cèv i êren caschè par tèra... par môd ed dîr, parché i êren in vatta a una nóvvla... Quand nòster Sgnåur ai ażunté:
“Mo Andrícco a Bulåggna al prinzéppia con l’E, brîṡa con l’A; as dîṡ Enrico; andän, ṡbrîghet tanpêrla, che se la giustézzia divéṅna l’à da èser na lungâgna cómm qualla umèna ch’ai métt quâtr ân par dîr che non si fa luogo a procedere per mancanza di prove, a stän fréssc!”
“A mé am pèr...” al gé San Pîr dåpp avair bän bän scartablè, “...che se qué al n é l istàss chèṡ, pôc ai amanca, parché... ai amanca la pâgina...” E pò pian, quèṡi dscurànd da par ló, l ażunté: “Vût dscumétter che la Madòna ed San Lócca, pûr ed salvèr un bulgnaiṡ l’à strazè la pâgina!?”
“Insåmma, Sgnåur mî, qué la pâgina d Andrícco o Enrico cum a vlî vó la n i é brîṡa... Fè mò cum a vlî...”
“Liber scriptus proferetur, in quo totum continetur...” al gé nòster Sgnåur, “am pèr che la secånnda pèrt ed sta sentänza la n quèdra brîṡa. Mo lé l istàss: tant nuèter a savän incôsa... Dånca té, Andrícco, cus’èt fât int la tô vétta? Cunfèsel mò da té!”.

2008: A i ażuntän un èter pzulén, anc quasst dimónndi carén
2008: Aggiungiamo un altro pezzetto, anche questo molto carino

Orazione funebre in memoria ed Sandrûla Bernèrdi detto “Schivagåzz”

A sän qué, chèro al nòster Schivagåzz, dnanz ala tô câsa (ch’l’é pò l’ûltma dla tô vétta) tótt adolorè d avair pêrs al miåur amîg.
Se tô mujêr la n fóss môrta prémma ed té, la srêv qué anca lî a salutèret e fôrsi a tirèr un suspîr. Parché, pirdànd té, l’arê pêrs la pió gran caråggna ch’la psêva inzuchèr int la sô vétta, mo invêzi l’à mò vló andèr al gabariòt prémma lî, parché as vadd che ed té la in avêva péṅna l’ânma, e l’arà pinsè “par quant purgatòri am pòsa capitèr int l èter månnd, an srà mâi cunpâgna cl infêren d avair in cà un maré casarôl cum ai ò mé”.
L é vaira che con lodevole intento di amorosa correzione, däl bòt la t n à dè fén a fèr dvintèr ed ståppa al matarèl. Mo l’amore del di-vino spirito l êra in té pió fôrt dal mèl ali òs.
Sicómm quand ón l é môrt l é pasè d là dal ṡdâz, che - cum as dîṡ - al tén só al tridèl e al lâsa pasèr par d såtta la faréṅna bôna, acsé arcurdarän ed té såul äl bôni qualitè.
A n dirän brîṡa, dånca, che té da ragazôl t êr un birichén.
A n dirän brîṡa che int la tô strè i t arénn amazè ed bót, s’i avéssen psó.
A n dirän brîṡa che té da żåuven t andèv drî a tótti äl dòn generåuṡi, con n’asiduitè cumuvänta, gnanc ch’al fóss stè un dvair o una devoziån.
A n dirän brîṡa che un zêrt dé t féss cgnusänza dal vén e t féss con ló un’amizézzia acsé fôrta, che ló l entrèva däntr ed té con na fazilitè da rinpîret fén al inpusébbil... ed pensîr alîgher.
E st’amizézzia, ste atacamänt, ste amåur, i én durè infén al dé d ajîr. E par la tô fén i aràn méll mutîv ed zighèr i ûst ed mèża Bulåggna.
Come lavuradåur, la vójja la n t amanchèva brîṡa, e int al tô lavurîr t savêv ṡgavagnèrtla pulîd, anc se tótti äl fèst ch’ai êra int al lunèri, té, t i fèv... con na scrupoloṡitè cómm qualla ch’i métten int al fèr un azidóll i inpieghè dal Stèt.
A n dirän brîṡa che cla pôvra dṡgraziè ch’la t tulé par maré la n srà zêrt avanzè vergine, quasst nå, mo martire l’êra ed sicûr, parché - cum ai ò détt - la n psêva caschèr pîz.
A n dirän gnínt ed tótt quasst. Mo a vlän såul arcudèr i mumént alîgher ch’avän pasè insàmm, parché la côsa pió sêria e pió giudiziåuṡa ch’as pòsa fèr in st månnd, l’é qualla ed scrulères da adòs la malincunî. A vlän såul arcurdèr che t êr un amîg fedêl... ai apuntamént quand avêven d’acatèrs pr andèr a fèr tuglièna. A vlän såul dîr ed té che t avêv truvè, a tô môd, la strè ed stèr a ste månnd ala méi ch’as pôl: tulàndel cum al vén, sänza méttret tant pinsîr. Parché, cum al dîṡ al pruvêrbi, un’åura ed trésst pinsîr la n pèga gnanc un zentêṡum ed dèbit. In quasst t avêv un gran giudézzi.
Adío, Schivagåzz! Sali, o di-vino spirito... int al sît dl’etêrna ṡbòcia... che t pòs èser in lûg ed bän. A t augurän che in Paradîṡ i t acójjen vluntîra, an fóss èter parché äl côs bôni e piaṡavvli dal månnd té t i è aprezè e gudó in môd spezièl, dimustrànd al Creatåur d avair capé che Ló l avêva fât äl côs pulîd.
Sé, l é vaira, däl bèli dòn in Paradîṡ ai n srà pôchi, parché qualli lé ed sòlit i an un cuntrât con Barlécc fén dal’etè żåuvna... mo èvet pazénzia: an s pôl brîṡa avair incôsa. Ai srà däl żitèli un pôc cudraggni: acuntäntet ed qualli, e stièvo.
Adío, Schivagåzz! A t lasän andèr ala tô tèra, a cal pèz ed tèra che in st månnd an s nêga a inción (ch’l é pò al prèmi ch’as dà a ón quand al se dschèva d’int i quajón: quall ed fèrel dvintèr padrån par socuànt ân ed dû mêter ed tèra, in dóvv ai vgnarà só una bèla êrba èlta acsé)... Adío!...
In st mumänt ed tristazza, che rimêdi, che cunsulaziån psaggna truvèr? Andarän in pelegrinâg’ int i sît dóvv al tô arcôrd l é anc frassc, e a pinsarän a té...
Andarän al’ustarî, e a bvarän par nó e par té!
Par mandèr vî la malincunî, cum t as è insgnè té, ai vôl di lîter!
E alåura andän... Adío, Schivagåzz... Adío..

Una fuṡéṅna ed prôṡa bulgnaiṡa l’é la rivéssta “Al Pånt dla Biånnda”, ch’a in dscurän int una pâgina apòsta ed ste Sît. In pió d una móccia d artéccol e racónt poêtic e divartént ed Fàusto Carpàn, däl vôlt ai vén fòra anc di pzulén d ètr autûr. Qué a v in fän da vàdder socuànt ch’i s én piaṡó particolarmänt - Una fucina di prosa bolognese è la rivista Al Pånt dla Biånnda (“Il Ponte della Bionda”), di cui parliamo in un’apposita pagina di questo Sito. Oltre a una bella serie di articoli e racconti, poetici e divertenti, di Fausto Carpani, a volte escono anche i pezzetti di altri autori. Ve ne mostriano qualcuno che ci è piaciuto particolarmente.

L èṡen ch’al våula
Gigén Lîvra

Dåpp al’ûltma guèra, a Melacâpa ai êra una plómma ch’la fèva i cinén e, pròpi int la barlaida drî a Raggn, int una catapaccia tótta inbarlè, ai stèva una famajja ed puvrétt. I êren tante dío puvrétt ch’i magnèven arîṡg una vôlta al dé e ón, a tûren, al stèva sänza parché an n in êra mâi asè par tótt. I ragazû ed cà i dmandèven al nôn: Nôn, parché an saggna brîṡa di sgnåuri? Quand dvintaraggna pén ed góbbi anc nuèter?
E al nôn l arspundêva sänper: Quand a vdrî un èṡen vulèr. Chi tuṡétt i s mitêven a rédder, però i i cardêven anc un puctinén. E i andèven sänper int al stalàtt dóvv l èṡen al biasèva la sô pâja, i i fèven socuanti caràzz e i i gêven: Al mî bèl sumarèl gentîl, våula dånca, våula in zîl!
La matéṅna apanna dṡdéṡṡd i andèven ed vulè dal èṡen: Èt intenziån ed vulèr, incû? Guèrda che bèl zîl sänza nóvvel, l é pròpi al dé adât par vulèr! Mo l èṡen, puvràtt anca ló parché l avêva una gran vójja ed faggn, al badèva rasegnè a biasèr la sô pâja.
Ai arivé un maiṡ ed gran piôva, al fiómm al dvinté gròs, sänper pió gròs, acsé l èrżen l andé a tarṡâc e l’âcua la cruvé tótt i canvèr e i pian bâs däl cà. Cla pôvra żänt i tgnénn scapèr in vatta a i cópp, dóvv i purténn anc l èṡen ch’l êra l ónnic quèl ch’i avêven. I fangén i zighèven par la pòra. Al nôn, par méttri chiêt, ai cuntèva tanti fôl e ed quand in quand, par fèri rédder, al gêva al èṡen: Dî só, té, sumarnâz, vàddet cum a sän méss? Se t fóss bån ed vulèr, t préss purtères tótt int la tèra sótta!
Invêzi i fónn salvè dai punpîr ch’i arivénn a carghèri con una bèrca. Mo al èṡen, un pô inspuré, ai véns l arstén e an i fó vêrs ed fèrl andèr in vatta a cla bèrca. I ragazû i ṡgnulèven e i al preghèven: Vén con nó, vén con nó! Mo i punpîr i dezidénn d andèr, digànd: Adès avän da salvèr tanta żänt, par l èṡen a turnarän pò dåpp, una péṅna acsé schivåuṡa la n s êra mâi véssta. Al fó acsé che la bèrca l’andé vî e l èṡen l avanzé là, piantè in vatta ai cópp.
Vlîv savair cum al fó salvè? Con l elicòter! Cal gran galavrån a mutåur al s farmé såura ala sô tèsta, un punpîr al véns żå a ṡbindlón con un ligâm, al lighé l èṡen såtta ala panza e al galavrån al parté dezîṡ vêrs la salvazza. Al fó acsé che chi ragazû, tótt a sêder in vatta al èrżen insàmm ai paiṡàn, i véssten arivèr al sô sumarnàtt da là só in èlt, pròpi dal zîl. I salténn só in pî tacànd a rédder, a saltèr e ṡvarslànd felîz: Al våula, al våula, che maravajja, a sän di sgnurón anc nuèter! Dal acanpamänt di aluvionè, tótta la żänt i dmandèven: Cus'é suzès? Cus'é stè, cus'é cla vêrgna? E i ragazû: Al nòstr èṡen al våula, adès a sän dvintè di sgnurón! Ai êra chi scusèva la tèsta, chi guardèva pr âria, chi guardànd i tuṡétt pén ed ṡvarżûra fèva zriṡén anc in cla situaziån brîṡa tròpa alîgra. In cal mumänt, con cl èṡen là só pr âria ch’al rangèva... cme un sumâr, al parêva che stramèż ai nuvlón nîgher ai fóss spuntè una spîra ed såul.
A métter in scuèder i cínno al fó al nôn, ch’al i déss: Sé, i mî ragâz, a v garantéss che vuèter a sî pròpi di sgnurón parché avî tótta la vétta a canpèr, a sî inuzént, unèst e stièt cum as pôl èser ala vòstra etè. Zarchè ed mantgnîruv sänper acsé, cla ricazza che lé an v la purtarà mâi vî inción!

(Da: Al Pånt dla Biånnda, n. 82, avréll 2009)

L’inpurtanza dla cultûra
Elio Evangelisti

    Èser infurmè, savair pió ch’as pôl ed tótt i argumént, insåmma: avair dla cultûra l é sänper stè al mî traguèrd. La poeṡî, la leteratûra, al teâter, la stòria biṡåggna cgnóssri. E l amåur, con tótti äl såu fâz, bèli, brótti, fèlsi, catîvi, generåuṡi, l é sänza dóbbi l argumänt pió tratè, cum l é sänper stè e sänpr al srà. Di eṡénpi a v in pòs fèr fén ch’a vlî: Roméo e la Giógglia, Antonio e Cleopatra, Paolo e Francesca, Otello e Desdemona, mo qué a tói a pât ed lasèr pêrder, dato ch’äl fónn däl stòri lónghi e amagunè, con tant ed chi mûrt ch’äl pèrn una guèra. Piotòst a vrêv arcurdèruv al fatâz ed Paride e dl’Elena: la stòria, bâsta avairla studiè, la dîṡ che al maré dl’Elena l avèva nómm Ponzo Pelato e una bèla vôlta, pr an tôres däl responsabilitè ed frånt a una deziṡiån delichèta, al taché a dîr:
    - Me ne lao le mani, me ne lao le mani!
    Al fó acsé ch’i al ciaménn Menelao.
    Sta fazannda di dû amànt in fûga la dscadné un putifêri tèl da fèr scupièr na guèra, ch’la fó ciamè la Guerra di Troia, pr al fât che ónna maridè scapè vî da cà con ón pió żåuven l’an psêva brîṡa èser tant sêria. Ala fén ed sta guèra, quand i reduci i tachénn a ardûṡres vêrs cà, as in sinté a dîr ed tótt i culûr, tant che cal ciacarån d Omêr, un urbén ed pió ed trai mélla ân indrî, al scréss pr infén di poêma par cal bèl sugèt d Uléss. Stu-qué al gèva a tótt ch’an vdèva l’åura ed turnèr a cà dala sô Penelope, mo ògni stmèna as farmèva sänper int un sît nôv in dóvv al catèva sänper una quèlca spuṡlòta ch’ai la dèva a grètis. L andé inànz acsé pr una móccia d ân, a cunfairma ed cal pruvêrbi ch’al dîṡ: chi la ṡlónga la scâpa...
    E lî, puvratta, la lavurèva ala filanda in dóvv, da brèva sindacaléssta, la fèva al sabotâg’ cåntr i padrón, zêrt Proci: ala nòt la dsfèva la taila ch’la filèva al dé.
    Am é sänper piaṡó anc un’ètra còpia: Enéa e Didone. E qué ai sèlta fòra, cómm al sòlit, l’inpurtanza dla cultûra: dai dû nómm a sréssi purtè a cràdder che Enéa la fóss la dòna e Didone l òmen e invêzi nå, l é pròpi al’arvêrsa. Didone, dånca, l’êra la dòna, anc piotòst blòta e gran tafiadåura, al pónt che ai véns la gòta. Äcco parché i la ciamèven acsé: l’avèva i didón di pî acsé grûs ch’i parèven al mândg d un badîl...
    Èter dû ch’i m an fât una gran senpatî i én Dante e Petrarca, che par tótta la vétta i se scrivénn däl gran poeṡî d amåur sänza mâi incuntrères.
    Lî, la Petrarca, al pèr ch’la séppa môrta in Franza, andghè in fånnd a un fiómm in dóvv ai êra dl’âcua cèra, frassca e dåulza mo fradda żlè. Ló, Dante, al ciapé só e vî ch’l andé in gîr pr al månnd con un sô amîg, un zért Vargélli. Girundlànd par d zà e par d là i avénn di èlt e di bâs, tant che una vôlta ai parèva d èser in paradîṡ e sóbbit dåpp al infêren. Ste viâż Dante al le cunté int una cumêdia in dóvv al dîṡ d avair incuntrè di sant e di asasén, di lèder e di pèpa, di ànżel e di dièvel...
    Mo chi sà pò s’l’é vaira!
    Anc int la cumêdia ed Dante ai é la stòria d un amåur ed quî turmintè e dal finèl piotòst bróssc: quall dal cånt Ugolino con la Gherardesca, ch’i êren sänpr insàmm quèṡi ch’i fóssen una parsåṅna ónnica! Pò ai véns un intrîg con un vàsscuv, un zêrt Rugêro, e l’andé a finîr ch’i s miténn a quistiunèr sänper pió spass e sänper pió catîv ch’i vgnénn d åura ed ṡbâtri in galêra. Mo anc in gajóffa Ugolino ai gèva di gran vitupêri: e che l êra sänza zarvèl, e ch’l avèva la tèsta vûda... insåmma: däl gran magnè ed fâza!
    Mo la pió bèla stòria d amåur, un chèp-lavåur cgnusó in tótt al månnd, l é I promessi sposi, che mé ai ò lèt trai o quâter vôlt, dato il mio interesse per la letteratura. Sti dû pôver ragâz i n an pasè, prémma ed psair maridères, ed tótt i culûr par cåulpa dal brâvo Rodrigo, un birichén ch’al s êra invaghé dla Luzî e al la vlèva tótta par sé. Mo lî gnínte, parché l’avèva una gran scóffia par Ränz, un brèv ragazèl pén ed vójja ed lavurèr, ch’al s adatèva a fèr tótt i amstîr: vànnder di pulâster, fèr al “cínno métti l òli” al fåuren, spénnżer al caratån di mûrt quand ai n êra ed biṡåggn eczêtera. Mo al brâvo Rodrigo, catîv cme al lói, al ciamé al curèt, dån Abundànzia, che dla panza ai n avèva magâra mo dal curâg’ pôc o gnínte, par dîri che guâi a ló s’al s fóss atintè a maridèr i dû amruṡétt. Tant al fé, tant al brighé da fèr scupièr pr infén al colêra!
    Alåura i scapénn tótt int al cunvänt ed Monza, chi a pî e chi in bròza, dato che l’automòbil l’êra anc da inventèr e al zircuît i al ciamèven “l’asinodromo ed Monza” parché i i fèven äl cunpetiziån con di sumâr da cåursa. 
    Par furtóṅna che al pió gran sgnurån dla żòna, un zêrt Nominato, al savèva cus’al vlèva dîr un amåur infelîz e cuntrastè: al pèr defâti ch’al fóss inamurè dla badassa dal cunvänt, sänza mâi psair ne vàddarla, ne abrazèrla. Fenalmänt, cal bòja dal brâvo Rodrigo, a fôrza ed mandèr a dîr “ch’at vgnéss al colêra”, al le ciapé mò da bån e al téns murîr dscavàndes acsé d int i latón.
    Ala fén dla stòria Ränz e la Luzî i psénn maridères: prémma in Cmóṅna, con dû famûṡ avuchèt par scablànt (Zecca e Garbugli) e pò in cîṡa, in dóvv al cardinèl Baroméo in parsåṅna l ufizié la cerimògna.
    E dåpp tótt a tafièr, in st’mänter che i dû spuṡlén i êren bèle parté ala zétta chiêta pr al viâż ed nòz su un ramo del lago di Como.

(da: Al Pånt dla Biånnda)

Bòbi
Elio Evangelisti

    Cum a psî bän imażinèr, “Bòbi” l é al nómm d un can. Par èser pió prezîṡ: dal mî can. A l caté drî dala strè, un dé ch’andèva da di mî parént cuntadén. L avêva pûc mîṡ, mègher stlè, al tarmèva es al gnulèva da fèr panna e acsé a l carghé in mâchina e a l purté mîg da sti parént. Pôvra bîstia! L avêva una lóssa che, quand a fónn là, pr una bôna mèż’åura an fé èter che magnèr e bàvver, bàvver e magnèr. Da alåura i én pasè zîrca dû ân e l é vgnó só ch’l é una blazza... odío... par quant al pòsa èser bèl un bastardén. San cme un curâi, con un murbén e una vitalitè ch’al sèlta e al córr par tótt al dé, int la cåurt, drî al galén e ali anâder, ch’äl scâpen vî fagànd fénta d avair pòra par fèri pieṡair: as pôl pròpi dîr ch’l é un can felîz e cuntänt. Ste bastèrd che, a òc’ e cråuṡ, l à d avair int al sangv almànc una vintéṅna ed râz armistiè, al sà benéssum che al sô padrån a sån mé e acsé, quand a vâg a truvèrel (e a i vâg spass e vluntîra) l um nèṡa, l um plócca, al bâja, al s infîla stra l ganb es a dscurän d incôsa par tótt al dé. A m dscurdèva ed dîr che Bòbi, anc s’al capéss benéssum l itagliàn, al bâja såul in dialàtt, un pôc parché al vîv in canpâgna e un pôc parché mé a i ò insgnè acsé.
    Pr al pasè a l ò purtè mîg a Bulåggna, mo dåpp socuanti vôlt al m à détt cèr e natt ch’l in fèva anc da manc, spiegàndum äl såu raṡån. Am gêva che oramâi in zitè as acâta såul di can furastîr, chi brótt cagnâz ch’ûṡa adès: i bróttvailer, i domerdàn e i lûv tugnén, ch’i san dscårrer såul in tudàssc; i bulldòżer e i prîtbúll ch’i an un gran brótt carâter e i bâjen in inglaiṡ. Pò ai é i âschi, quî da ṡlétta, che an s capéss brîṡa cum i bâjen parché i n dîṡen mâi gnínte; e chi èter fighétt di lèssi, ch’i van sänper con al cûl drétt e con cäli âri ch’i pèren vgnó fòra tótt dal’Universitè d Ocsfòrd. Pr an dîr pò ed chi èter bagajén coi nastrén int al cióff e int äli uràcc’, ch’i bâjen in cinaiṡ con una vuṡléṅna ch’i pèren tîṡg! Insåmma, par fèrla cûrta: an s acâta pió un can ch’al fâga dåu bèli bajè int al nòster dialàtt e alåura ló al preferéss stèr in canpâgna in dóvv al pôl fères capîr da tótt.
    L èter sâbet a m truvèva såtta al barsò dnanz a cà, col can lé d banda. Tótt dû asptèven l’åura dal dṡnèr e, par la prémma vôlta da quand a sän insàmm, a pinsèva che amstîr al psêva èser quall ed Bòbi. Da tartóffla an i é dóbbi, parché a n l ò mâi vésst né a naṡèr né a razèr såtta la råuvra. Al n é brîṡa da paståur ed sicûr parché l à pòra däl pîguer, spezialmänt dal brécc; da guèrdia? Gnanc a pinsèri, pòst che ló al fà fèsta a tótt, sänza distinziån. Da câzia? Par caritè! S’al vadd socuànt mêrel o pasarén a bchèr in tèra al córr - sé - vêrs ed låur, mo al tâca a bajèr vént mêter prémma pr aviṡèri... acsé i limalén i fan in tänp a vulèr vî. Una vôlta ch’al vdé un faṡàn al s incanté a guardèrel cómm a dîr: “E lu-qué chi êl?”.
    Mo alåur dîm bän só, chèro Bòbi, a té di lavurîr an t in pièṡ gnanc ón! T an î brîṡa diṡocupè, mo t î anc un bèl lavatîv sänza èrt ne pèrt! Ló, par tótta arspòsta, al m à pugè äl ganb dnanz in grammb, al m à pluchè la man, scusànd la cô, al m à girè d intåuren es al s é méss a żèżer con la tèsta såura i mî pî. Pò, ṡlumàndum da såtta in só, l à fât una bajadéṅna alżîra alżîra. L é stè qué ch’ai ò capé al mstîr adât a ló, e ste mstîr al le fà benéssum: al can da cunpagnî.
    Con delicatazza a i ò dè un scabóff int la tèsta e vî ch’a sän andè in cà a magnèr.

(da: Al Pånt dla Biånnda, nómmer 15, mâż dal 2003)

Gino
Gigén Lîvra

    Gino l êra un bulgnaiṡ stièt, chèp dal repèrt muladûra d na gran vidrarî, òmen unèst e gran ṡgubadåur. In fâbrica ai êra un sugèt cgnusó da tótt cómm gran lavatîv, lavuradåur trésst, rufiàn e prepotänt, ch’a ciamarän Canâja. Ste Canâja al fé dmanda ed dvintèr operèri ed prémma clâs. I padrón i dmandénn parair a Gino, ch’al gé la veritè: prémma ed Canâja ai srêv stè tant èter operèri miûr ch’i arénn meritè una promoziån. Acsé Canâja al le ciapé duv as nèṡa i mlón e, giustamänt, an fó brîṡa promòs.
    Ste gagliòt as la lighé al dîd e l’ucaṡiån par vendichères l’arivé prèst, parché ló l êra un capuriån däl camîṡ naigri e al stèva int äl scuadrâzi di faséssta ch’i andèven a bastunèr la żänt e a fèr bàvver l òli ed rizén. Par Gino, però, Canâja al caté una vendatta pió tamóggna: al le dnunzié come soversîv. Acsé, una brótta nòt, faséssta e tudéssc i l andénn a tôr, i al bucénn in vatta a un câr ferovièri insàmm a tant èter dṡgraziè e al trêno al parté pr un canp ed conzentramänt in Germâgna. E qué ai fó al cåulp ed furtóṅna. Al mumänt d asrèr al cadnâz dal purtån dal câr, un militèr tudàssc al striché l uciàtt, al fé un gran ciòc col cadnâz, mo al fé såul fénta e la pôrta l’avanzé avêrta. Al gêv’èser un bån diavlâz ch’al savêva cum al srêv stè al destén ed chi pôver viażadûr e al dèva una man cum al psêva, rischiànd la pèl. Gino al pasé parôla ai èter e, a un ralentamänt dal trêno vêrs Môdna, i avrénn al purtån e tótt i scapénn spargujàndes pr i canp. Ló al turné a Bulåggna, fagànd a pî såul di stradlût pr an fères agranplèr: adès l êra rizarchè. Acsé al dezidé d andèr insàmm ai partigiàn ch’i cunbatêven i faséssta, lavurànd par låur int la żòna ed Caldarèra, Lunghèra, Sèla, San Żvân. 
    Mo la dnónzia ed Canâja la i bruṡèva magâra e un bèl dé al dezidé d andèrl a zarchèr. Par ló, turnèr in zitè l êra un gran prîguel e an psêva gnanc andèr a vàdder la mujêr e al fiôl cinén, pr an èsr arestè. Totavî l arivé a Bulåggna ed sîra pr asptèr in camóffa Canâja såtta a cà. Apanna al mascalzån l arivé al le farmé, al punté la rivultèla e al le custrinżé a andèr con ló. Al le purté int una barâca in fånnd a Raggn, dóvv l avêva un ôrt; incû al srêv “orto degli anziani”, mo alåura l êra pr an murîr ed fâm. Arivè ch’i fónn in cla barâca, al le lighé, l inpié dåu candail par vaddri, al mité una bâla in câna ala pistòla e al gé:
    - Adès a t ò da mazèr, cum vût murîr?
    Al faséssta al taché a zighèr e a arcmandères, a dîri ed lasèrl al månnd, a inpruméttri di bajûc, mo Gino al carghé anc de pió al luvàtt. Al tiré fòra un curtèl, digànd:
    - Nå, par té murîr l é tròp pôc. Ai ò da dezîder se prémma a t tâi i marón o s’a t chèv i ûc’ cum avî fât vuèter con l’Irma Bandiera.
    Pò al s i avṡiné col curtèl in man e la fâza bûra. A cal pónt Canâja an reṡisté pió. Al tarmèva cómm una fójja, l êra pió ṡmôrt d una pèza lavè, al zarfujèva däl parôl tótti inṡgunbiè e al dé la målla al drèg. Ch’al srêv pò come dîr... una pió fâta ṡbruzè ed mêrda tanndra e puzlänta che al sô cunfrånt un’aldamèra l’êra una caganèla ed pundghén. Canâja, tótt mói stra sudåur, pess e câca, al zighèva cme un vidlén e Gino al dé la sentänza:
    - Mé a n ò mâi amazè inción! Qué par mé ai é tròpa pózza, mo la pózza pió granda l’é qualla dla tô cusiänza. A t lâs qué col tô udursén, ch’l é al sît pió adât par té. A t salût!
    E al s n andé, turnànd in canpâgna.
    Finé la guèra, Canâja an turné pió a lavurèr in vidrarî e i s incuntrénn cèri vôlt. Mo cäl pôchi vôlt, Canâja al s cavèva sänper al capèl e al le salutèva tótt rispetåuṡ e cunpé ciamàndel Sgner Gino.
    Mo sé, giänla pûr tótta. Gino l êra anc ciamè Lîvra dai amîg e l êra mî pèder.

(da: Al Pånt dla Biånnda, nómmer 17, lói dal 2003)

Al mî ànżel
Silvano Rocca

    I dîṡen che ognón ed nuèter l èva un ànżel ch’al våula silenziåuṡ e discrêt såura ala sô tèsta par dèri dé e nòt proteziån. Sti ànżel i n én brîṡa tótt prezîṡ, i én ed divêrsi categorî e brîṡa tótt i én di âs ed brésscla int al sô lavurîr. A mé, pr eṡänpi, am n é tuchè ón pròpi stranpalè: as vadd che in cal mumänt ch’a sån vgnó al månnd ai êra pôca sêlta e i m an pugè al prémm ch’ai é capitè.
    Al mî ànżel l é sicuramänt un bån diavlâz, l é senpâtic e l à un bèl ghèrb, mo l é anc un pôc distrât, l é grîv, al câsca sänper dala sånn e quand mé ai ò biṡåggn ed riparèrum såtta la sô èglia bianca a sént ch’l é drî a runfèr e alåura mé avànz lé cme un pôver piståll, con un gran fradd żå par la vétta. Am vén vójja ed dèri i òt dé, a cal durmiån! Par żónta, l à un säns d orientamänt piotòst schèrs, che pr ón ch’l à da vulèr al n é brîṡa pôc.
    An dscurän pò ed quand ai é la nabbia! Una vôlta, ch’ai êra drî a fèr una brésscla con una bâla ed birichén, as êra al’ûtlma man e mé avêva biṡåggn d una drétta par ciamèrum fòra. L arivé quand mé avêva bèle pêrs e paghè al piât: par la fazannda dla nabbia, al s êra méss in cô a un aparàcc’ ch’l êra drî a aterèr a Båurg Panighèl...
    Al mî ànżel l é piotòst sedentèri e l à un râż d aziån dimónndi limitè: ai pièṡ da mât l’âria ed cà e quand al pêrd ed véssta la sègma däl Dåu Tårr o la cûrva dåulza dla culéṅna ed San Lócca al cminzéppia ad agitères e al dà i nómmer. Se ala dmanndga a m métt in mâchina par fèr un sèlt al mèr, ló in prinzéppi am vén drî ed gran carîra ch’al pèr un reoplàn telecomandè, mo apanna ch’a sän a San Lâżer al sô våul al tâca a pêrder dla spénta. A Użàn al cminzéppia a tirèr i frêno e, prémma ch’as vadda al canpanéll ed Castèl San Pîr, al fà una gran pighè in żå e al s métt a sêdr in vatta a un paracâr. Quand a tåurn indrî, vers sîra, ló l é ancåura lé.
    - Bän, in duv ît stè, sfrunblån? - al dîṡ - èt fât almànc al bâgn?
    L é méi spieghèr sóbbit, parché an s cradda che mé a vójja cuntèr däli ufèl, che i ànżel i én dal tótt inviṡébbil e s’i dscårren i n al fan brîṡa con la båcca, mo atravêrs un’energî misteriåuṡa ch’la t arîva drétta int la mänt. Al mî l é aviè a mandèrum i sû mesâg’ int un bèl bulgnaiṡ stièt, ch’l é pròpi un gudiôl, e al vôl che mé a i arspånnda int la stassa manîra e sänza fèr di ṡbâli. Acsé am tåcca sänpr ed girèr con al Vitali-Lepri in bisâca...
    Se, par chèṡ, dala mî tèsta ai partéss un mesâg’ confezionè in cal toscuíggno acsé ingatiè ch’as drôva incû (nella misura in cui, nel contesto di, a monte, nello specifico...) sóbbit am arîva cme una stiâf la sô arspòsta:
    - Fèt l èṡen? Bacâja bän cum i fèven i tû vîc’!
    A pèrt st aspèt dal sô carâter, al mî l é un bån ànżel, premuråuṡ, afetuåuṡ, ch’al t dà al cuciadén giósst int al mumänt dal biṡåggn, sänza eṡagerèr parché “ajûtet che Dío t ajûta” e däl vôlt biṡåggna anc ṡgavagnèrsla da par sé. L é un ànżel ch’an s intrumétt mâi tròp e in zêrt chèṡ al sèra anc un òc’, parché la discreziån l’é la sô pió gran virtó. A fôrza ed stèr insàmm, avän ciapè una gran cunfidänza: mé a l ciâm “Anżlén” e ló, buntè sô, l um ciâma “Bello”.
    S’ai é un quèlc scuntrómmbel in famajja, ló an vôl savair gnént, as ciâma fòra, al dvänta pió neutrèl che un ṡvézzer! Una sîra ai êra stè fòra a fèr tuglièna con i amîg: as êra magnè e bvó in abundanza; as êra ridó e cantè, arcurdè i bî ân dla żoventó e al tänp l êra pasè int un spéll. Acsé a m êra truvè al dåu e mèż dåpp meżanòt dnanz al purtån ed cà, con äl cèv in man, un pôc in ciaréṅna e dimónndi preocupè par l urèri ch’as êra fât. Acsé a cminzipié a zarchèr ajût dal mî protetåur:
    - Anżlén, mî bèl anżlén, duv ît? Se mî mujêr l’é ancåura dṡdè a ciâp una razè da santufézzi, cunsiderè che con lî ai ò méss insamm un dèbit ed ranpén ch’an finéss pió... A spêr pròpri ch’la dôrma... dman la stézza la i srà pasè. Anżlén, par pieṡair, dâm una man, pâsa con la tô èglia såura la sô tèsta... fâla durmîr dla gròsa...
    A n avêva gnanc finé sti pensîr, che da drî dala fiurîra däl schèl am arivé cómm una dscârga elètrica la sô arspòsta: 
    - Òmen maridè, uṡèl in ghèbia... I én fât tû, Bello. Ṡgavâgntla mò da par té!
    A sån andè in cà al bûr e mî mujêr la durmêva cme un ghérr. A m sån dṡmanvè pianén pianén, tartgnànd pr infén al respîr pr an fèr dl armåur, mo int al cavèrum äl schèrp ónna la m é ṡguilè ed man e l’é caschè in vatta al pavimänt ed laggn. “Puvràtt mé”, a pinsé, mo con mî gran maravajja la schèrpa l’andé żå sänza inción armåur. A m sån infilè såtta i linzû e sóbbit, atravêrs äli ånnd scûri dla nòt, a i ò mandè un mesâg’:
    - T î pròpi un ànżel, parché sänza ed té qué as psêva dscadnèr l infêren...

(da: Al Pånt dla Biånnda, nómmer 17, lói dal 2003)

La nòt ed Sant Antòni dal ninén
 Fausto Carpani, 2004

Pôver Sant Antòni, sänper confûṡ con cl èter pió famåuṡ, quall ed Pèdva! (che pò l êra purtgaiṡ...). Pôver dåu vôlt, parché l é anc “protetåur” däl bîsti, in particolèr ed qualli ch’äl pâsen la sô vétta int una stâla o int un pulèr a biasughèr dal faggn, dla brôda o un pastån ch’al sà ed pass. Vairi mâchin par prodûṡer dal lât, dl aldâm, dla chèren, däli ôv e di żentîl pr insachèr la sô stassa céccia. Åultr a tótt quasst, äl bîsti äli én stè privè anc dl ónnic pieṡair dla sô vétta grèma: fèr l amåur! I tòr i n san pió cum l’é fâta una vâca e låur, äl vâc, äl véṅnen “inseminè” da ón ch’al s preṡänta con un tûb ed vaider da insfilzèr int la sô natûra e bôna lé. I én finé i ténp däl staziån ed månta tauréṅna, quand äl vâc äl s fèven bèli pr andèr a incuntrèr un bèl tòr inaré al pónt giósst!

Äcco, ed tótti stäl pôvri bîsti, Sant Antòni Abèt l é al “protetåur”: defâti int äl stâl an i amanca mâi un cartunzén spigazè e spôrc atâc ala clåṅna d una pòsta: al santén ed Sant Antòni dal ninén... Cum farèl - a dmand mé - a preṡentères a rapôrt dal Prinzipèl quand i sû prutèt i finéssen scanè, tirè pr al còl, ṡbudlè, insachè, inscatlè? Sé, d acôrd, in mèż ai é anc di miglièrd ed bigât, måssc, sarpént, cucudréll ecz., ch’i cànpen la sô vétta trancuéll e i môren int al sô lèt (as fà par dîr...). Par quíssti al Sant al funziåṅna bän. Come anc par tótt chi Fúffi, Púcci e anc pr äl mî dåu gâti, mèder e fiôla, ch’äli én bèle ataiṡ ai vént ân.

Mo turnän pûr a cla famåuṡa nòt. Cus’èl da fèr un sant, sía in vétta che post mortem? Di mirâcuel d ôr zechén e bâsta! Mo anc in st chèṡ che qué al nòster pôver abèt an fà brîṡa una gran figûra (pr an dîr ed cla ciâcra ch’la dîṡ ch’l avé una love story con un purzèl...), parché la tradiziån popolèr la vôl che ala nòt di darsèt ed żnèr, la sô fèsta, äl bîsti äl dscårren: quasst al srêv al mirâcuel ed sô pertinänza. E pò: äl bîsti dscårrni stra d låur o con nó? Par la mî esperiänza a pòs sänz’èter eliminèr la secånnda ipòteṡi, parché quand ai ò pruvè d intavlèr una discusiån con la mî Lady, la gâta mèder, dmandandi s’l’êra cuntänta dal magnèr e dal tratamänt in generèl, par tótta arspòsta mé avé da lî un “miâo” apanna azenè, fôrsi la versiån feléṅna di nûster “ochèi”. Mo da qué a un dscåurs conplêt a in pâsa...

Ai avanza dånca la secånnda ipòteṡi: äl bîsti äl dscårren stra d låur, mo al vair mirâcuel l é che al dscåurs al dvänta inter-razièl e cioè: al gât al fà dåu ciâchèr con al påndg o con al can, al låuv con la pîgra, Berluscôni con D’Alêma e vî acsé. In st môd che qué al pôl capitèr che äl bîsti äl dmànden al rundanéṅni ch’äli an fât al nîd int la stâla cum l é al månnd par d fòra. Acsé äl véṅnen a savair ch’ai é däl vâc ch’äl vîven in mèż ai prè, só pr äl muntâgn, al’aria avêrta. Mo äl rundanéṅni äl cånten anc ed chi trêno fîrum såtta al såul, ed chi câmion pén ed ninén, la versiån animèl ed cla zêrta “soluziån finèl” inventè da un ex ṡbianchiżén tugnén mât cme un ṡdâz.

In cla nòt prudigiåuṡa, dånca, tótti äl bîsti äl diràn la sô, cómm i fan i cristiàn quand i s câten al’ustarî. Un cagnàtt da tartóffla al cuntarà ch’l êra stóff ed stèr asrè int una barâca ed laggn drî da un canèl, par tótt al tänp ed l ân; acsé un bèl dé, dåpp avair naṡè una bôna bulè, ai pisé in vatta e al scapé vî. Un èter al cuntarà d un padrån ch’al vlêva a tótt i cósst che ló al féss la lòta con di èter can; pròpi ló, ch’al scuitlèva felîz quand l incuntrèva un sô sémmil. Pò al fó mandè al adestramänt e i i insgnénn a èser catîv con tótt e a muṡghèr. Mo anca ló al scapé vî e al s inbranché con tant èter can ch’i avêven vló èser lébber.

Äcco, alåura al nòster Sant Antòni al prà guardèr in fâza al Prinzipèl sänza vargugnères e da cäl bîsti radunè int un’imażinèria ustarî as livarà un evîva e un brévvid d emoziån al farà vibrèr una móccia ed pann, piómm, pîl e scuâm. Un ruglàtt ed bîsti a dåu, a quâter, a méll zanp o adiritûra sänza, a n sò brîṡa in dóvv in che manîra, mo äl faràn ed sicûr una bèla ṡbatrî ed man.

(da: Al Pånt dla Biånnda, nómmer 23, żnèr 2004)

La rizairca d un salâm
Gigén Lîvra, 1980

Adès che l’estèd la dvänta pió mulṡéṅna, äl giurnèt äl se dscûrten e l’âria la pôrta l udåur di scuasadén, as pôl fèr viâż al sâbet o ala dmanndga e turnèr ala sîra. Gnínta mèr, gnínta muntâgn, gnínta fiómm. Soltànt äl dåulzi vairdi culén.

A i andèva da tuṡàtt con mî pèder e i sû amîg, in biziclatta. Mé a sêder ed travêrs såura al canån, con la ganba stanca a ṡbindlón che dåpp un pôc la s infurmiglèva.

As partêva ala dmanndga matéṅna brîṡa tèrd, col såul ancåura tavvd, par la strè pruvinzièl. In tótt al viâż as incuntrèva al mâsum un’automòbil o dåu. Quand äl s avṡinèven, äl sunèven la trunbatta con la paira ed gåmma. Äl pasèven in fûria cme un’iluṡiån. Såul i sgnåuri i andèven in automòbil. Quand la râta la cminzipièva pian pian a tirèr, la cunpagnî la n dscurêva pió; mî pèder al s pighèva e mé a sintêva int la cåppa al sô fiè ch’al s fèva gròs. A zarchèva d ajutèrel cum a psêva, zarcànd ed stèr pió alżîr in vatta al canån. Pò as arivèva.

Ai êra l’ustarî, bèla, con al sô barsò e i tavlâz ed laggn d åulum. Vén, pan e salâm. A nuèter cinâz ch’a se sfarghèven al cûl indurmintè, i s regalèven la butigliéṅna ed gażåuṡa con la baléṅna. Pr i grand ai êra al vén cèr, frassc, friżànt, un pôc amèr, in cäl butélli naigri, èlti, con al cûl gròs. Anc al pan l êra gròs, da rånper col man, ancåura tavvd ed fåuren. E al salâm. Al s plèva fazilmänt, mo par la pió as magnèva anc la pèl. L êra fât såul con dla chèren ed ninén grâs, staṡunè pulîd, tótt fiuré e quêrt ed cla bèla móffa bianca ch’al le mantén tànnder.

I grand i żughèven a chèrt con däl discusiån ch’i n finêven mâi: “Parché èt strisiè al dû? T avêv da żughèri såtta!”. Mé a n capêva un azidóll e alåura andèva pr i canp såtta ala vîda dóvv i grâp d û i avêven äl grèn céṅni, vairdi e dûri e dóvv, ògni tant, ai êra un âlber ed próggn, gròsi, råssi, péṅni ed sûg, ch’äli êren ciamè, a n sò parché, Búllber. Ai êra i nîd da zarchèr: quî di mêrel con äli ôv zelestéṅni coi puntén nîgher, e quî däl galén stramèż al faggn par livèr äli ôv da bàvver. 

As turnèva vêrs sîra, i grand sänza våuṡ pr avair ṡvarslè e nuèter ragazû ch’a fèven caruzén par la stufîṡia. Mo l’aventûra la n êra finé parché la Milézzia (la Polizî Stradèl la s ciamèva acsé) la controlèva i bóll däl biziclàtt, ch’i êren däl targàtt d aluménni arvujè intåuren al manóbbri cunpâgna l anèl di pizón viażadûr. Pò, ala zénta ed zitè, ai êra äl guèrdi dal Dâzi ch’äl controlèven incôsa, i avrêven i fagût fagànd däl dmand a tótt. In cal mumänt a s n adèven che al ṡbucén al stèva pròpri par finîr e as turnèva ala vétta ed tótt i dé, dåpp la giurnèta ed fèsta.

A cà ai êra äl dòn ch’äl stèven d’asptèr: mujêr, mèder, surèl. Par låur, la biziclatta l’êra fâta såul pr andèr a lavurèr. Äl s cuntintèven ed quall ch’i cuntèven i òmen e magâra d una próggna råssa, tótta scumachè, avanzè int la bisâca di nûster braghén cûrt.

Anc adès as pôl andèr pr äl strè ed culéṅna, acatèr däl rât alżîri, däl bôni ustarî, dal vén discrêt. Sé, l é vaira, äl dåu automòbil äli én dvintè dåu mélla, i cínno dåpp un pôc i zairchen al videoghèm e i òmen la televiṡiån par vàdder la partîda. Pazénzia, l é al prugrès. 

Mo quall ch’am dstûrba, ch’am métt in agitaziån, ch’am fà quèṡi stèr mèl, l é un pinsîr såul: cal salâm, con la sô bèla móffa bianca, con la pèl ch’la se dspécca, i lardétt, la grèna dal pàvver, l udåur dl âi e dal vén, duv êl mâi andè a finîr?

A l vrêv artruvèr. Ajutèm a zarchèrel, cal salâm spetacolåuṡ. E s’a l avéssen da acatèr a in magnaràn dåu ftléṅni insàmm, in bôna cunpagnî. Al srà, a sån sicûr, cómm s’a sintéssn al savåur, dåulz e indimenticâbil, dla nòstra infanzia luntèna.

Al salût rumàn
Âmos Lèli
dséggn ed Lupàmmbol (Wolfango)

A v vói cuntèr un fatarlén capitè int i ân dla guèra.

Avî da stèr a savair che mî nôn, Âmos Lèli, l êra al cuntadén dal prît dla Cråuṡ dal Biâc: un sitarén ed gnanc una turnadûra, mo ai êra d incôsa. Al pió bèl i êren i animèl, mo manc bèla l’êra la fén che, puvrétt, ai tuchèva a tótt, prémma o pò: la galéṅna ch’i i tirèven al côl per “scarso rendimento” int la produziån däli ôv, al cunén ch’al ciapèva una gran ṡvattla int la cåppa e pò dåpp i al dscurdghèven par fèr i paramàn int al manóbbri dla biziclatta, col fradd. Al pió inpurtànt, però, l êra al ninén ch’al ciucèva la brôda int al sô buclèr par tótt l ân e pò, puvràtt, al finêva con di gran rói såtta la pónta d un scanén. A cal pónt che lé ai tachèva la sêna pió inpurtanta ed tótta la staṡån: l’infstidûra, gnanc s’al fóss stè un rà o un cardinèl.

Suzêd che un ân, int un sît lé ataiṡ, in cà di Gasparén, apanna finé ed trasfurmèr al ninén in susézza, parsótt, grasû, lèrd e via discorèndo, i arivénn di tudéssc ch’i “rastrelénn” anc la cåddga.

Mî nôn Âmos al ciamé i sû fiû par studièr la manîra d an fèr la fén ed Gasparén. Sô fiôl Angiolîno (mî pèder, al pió grand), ch’l êra al custòdi dla Medgéṅna Leghèl, al strulghé sta bèla meneghéṅna.

I mî zién, lé ala Cråuṡ, i arénn “pighè i uṡvéi” dal ninén. Mî pèder, d acôrd con Gulfîr (ch’l êra ed cà là in ubitòri, a cà mî) l arêv mandè al caratån di mûrt a tôrel e a purtèrel ala Medgéṅna Leghèl che pò, ala nòt, là såtta int un curidûr, ai srêv pò stè la funziån dl’infstidûra.

Benéssum: vèner, ala matéṅna int äl dîṡ, ai avêva da arîver ste caratån col môrt spezièl in Vî Irnêrio al 47. Angiolîno l avêva bèle manvè tótta l’operaziån, mo ècco, ai arîva un èter caratån con un môrt inpurtànt: un pèz gròs di faséssta. In dû e dû quâter, lé davanti al nómmer 47 as ardûṡ un sparvêrs d avanguardéssta, ed puliṡmàn e d camîṡ naigri.

 Mî pèder an savêva pròpi cum fèr par farmèr al caratån col ninén: mî nôn, ala Cråuṡ, an i é dóbbi ch’l avéss al telêfon. Al s métt in pî lé dal rastèl e, da lé a pôc, al vadd arivèr al furgån ed Gulfîr ch’al s afairma davanti dal camîṡ naigri. Angiolîno, col bôni manîr, al fà: “Lasè bän pasèr, par piaṡair, ch’i an purtè ón ch’l é stè infsté (!) int un inzidänt fôra ed Galîra”.

Bän, i s fan tótt in là e pò ón coi grèd int la mândga al tîra só al brâz, al ciôca i tâc di stivèl e al fà un bèl salût rumàn. Al caratån al pâsa al rastèl e anc tótt chi èter: “tòcc” e un bèl salût rumàn.

Angiolîno, con un gran peppacûl, al cunpâgna al nôv arivè int un sît sicûr, al trà un gran suspîr e pò al dîṡ, tra sé e sé: “Anc quassta l’é fâta: la n srà brîṡa la prémma vôlta che låur lé i fan al salût rumàn a un ninén”.

(da: Al Pånt dla Biånnda, nómmer 101, żnèr dal 2011)

Ala prémma pâgina
Ala pâgina dla leteratûra
Và só